September 24, 2017

समय सन्दर्भ

बाँकि समय सन्दर्भ
 

भारतीय कम्युनिष्ट नेता नृपेन चक्रवर्ती

(त्रिपुरा भारतको उत्तर पूर्वी राज्य हो। यो राज्य तेस्रो सबभन्दा सानो राज्य हो। यसको क्षेत्रफल १०,४९१ वर्ग किमि (४,०५१ वर्ग माइल) मात्र छ। यसको दक्षिण, पश्चिम र उत्तरमा बङ्गलादेश र पूर्वमा भारतीय राज्यहरू आसाम र मिजोरम पर्छन्। 

एक स्वतन्त्र र राजतन्त्रतात्मक त्रिपुरी वंशको राज्य रहेको त्रिपुरा बेलायती साम्राज्यवादको अधिनमा गइसकेपछि उपनिवेश बन्दै भारत स्वतन्त्र भएपछि १९४९ मा भारतमा विलय हुन पुगेको हो। 

त्रिपुराको बहुमत जनता स्थानीय आदिवासी छन् भने बाँकी बङ्गाल र भारतका विभिन्न ठाउँबाट बसाइ सराई गरेका विभिन्न मुलका भारतीयहरू छन्। 

सन् १९७८ देखि १९८८ सम्म र फेरि पुन १९९३ देखि अहिलेसम्म त्रिपुरामा भाकपा (मार्क्सवादी) लगायत सम्मिलित वाममोर्चाको संयुक्त सरकार छ। 

नृपेन चक्रवर्ती र दशरथ देवपछि अहिले माणिक सरकार त्रिपुराका तेस्रो कम्युनिष्ट मुख्यमन्त्री छन्।) 

त्रिपुराको मुख्यमन्त्री नृपेन चक्रवर्ती भारतका महत्त्वपूर्ण मार्क्सवादी, समतावादी र समाजवादी समाज स्थापना गर्र्नमा दृढ र समर्पित सरलताका मूर्ति थिए। नेता नृृपेन झण्डै ३५ वर्र्ष भारतको उत्तर–पूर्वी राज्य त्रिपुराको सङ्गठनमा समर्पित थिए। 

सन् १९८७ को निर्वाचनताका स्वास्थ्य उति राम्रो थिएन, त्यसकारण पत्रकारहरूको जिज्ञासामा पार्टीको राजनैतिक समितिले निर्णय गर्ने तथा आफूलाई सरकारमा बस्नु र नबस्नुमा केही फरक नपर्ने र आफ्नो काम जारी रहने उनले बताए। 

त्यसबेला त्रिपुरामा उपमुख्यमन्त्री जातीय नेता दशरथ देव मुख्यमन्त्रीका सम्भावित उम्मेदवार थिए। त्यस्तै प्रशासनिक क्षमता भएका राज्यको मन्त्री वैद्यनाथ मजुमदार स्वास्थ्य मन्त्री समर चौधरी र केन्द्रीय समितिका युवा सदस्य माणिक सरकार पनि उम्मेदवार हुनसक्ने व्यक्तित्वहरू थिए। 

वैद्यनाथ मजुमदार त्यसबेलाको मन्त्रीमण्डलमा मर्यादाक्रमअनुसार तेस्रोमा थिए, माणिक सरकार एक सक्रिय युवा केन्द्रीय सदस्य र वन्य जाति क्षेत्रमा तलैदेखि लोकप्रिय र मुख्यमन्त्रीका विश्वासपात्र र दोस्रो पुस्ताका नेता थिए। 

दशरथ देवले 'मुक्ति परिषद्क इतिकथा' मा भारतीय कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई आलोचना गर्दै स्तालिनले 'जनताको प्रजातन्त्रको निम्ति स्थायी शान्ति' गरेको व्याख्या गरेका थिए। रणदिवेलाई पार्टी नेतृत्वबाट हटाइएपछि सोमनाथ लाहिरी र भवानी सेन पनि राजनैतिक समितिबाट हटाइए। त्यसैबेला नृृपेन चक्रवर्ती र अन्य केही पनि पश्चिम बङ्गालको नेतृत्वबाट हटाइए। 

त्यसअनुसार राजेश्वर राव अस्थायी महासचिव र अजय घोष पी.सुन्दरैया, एम. बासुपुनैया, ज्योति बसु र विरेश मिश्र राजनैतिक समितिमा पुगे। मित्र त्रिपुरामा सङ्गठन गर्न पठाइए। 

नृपेन चक्रवर्ती नेपालको कम्युनिष्ट पार्टीको घोषणापत्र लेख्न सहयोग गर्ने एकजना भारतीय कम्युनिष्ट बताइन्छ। पुष्पलाललगायतबाट नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीकोे स्थापना भारतमा भएको थियो। 

नृपेन चक्रवर्ती बेलायती भारतको बेला बंगाल प्रान्तको ढाका जिल्लाको बक्रमपुर भन्ने ठाउँमा ४ अप्रिल १९०५ मा जन्मेका थिए। आज त्यो ठाउँ बंगलादेशमा पर्दछ। उनी बुबा राजकुमार चक्रवर्ती र आमा उत्तमसुन्दरी का नवौं सन्तान थिए। 

सन् १९२५ मा उनले आंत्साहि माध्यमिक विद्यालयबाट प्रमाणपत्र उत्तीर्ण गरे। त्यसबेला उनी २० वर्षका थिए। त्यसपछि उनी ढाका विश्वविद्यालयमा भर्ना भए। तर त्यसबेला बेलायती सरकारलाई असहयोग आन्दोलन चलेको थियो। त्यही सिलसिलामा सन् १९३१ मा उनी पनि आन्दोलनमा लागे र विश्वविद्यालयको पढाइ छाडे। त्यसताका उनी २६ वर्षका जल्दाबल्दा युवा थिए। 

भारतीय काङ्ग्रेसभित्र समाजवादी गुट र कम्युनिष्ट गुट पनि सक्रिय थिए। भारतीय कम्युनिष्ट पार्टी विभिन्न वर्गीय सङ्गठनको नाममा काम गर्दै थियो र पार्टी भूमिगत थियो। सन् १९३४ मा नृपेन पनि कम्युनिष्ट पार्र्टीमा सामेल भए। उनी त्यसबेला २९ वर्षका वयस्क भए। सन् १९३७ मा उनी बंगाल पार्र्टीको एकाइको सचिव चुनिए। 

'आनन्द बजार' पत्रिका बंगाल प्रान्तको मात्रै होइन भारतकै एक नाउँँ चलेको दैनिक थियो। सन् १९३९ देखि ४१ सम्म उनले त्यसको सहसम्पादक भर्ई काम गरे। 

भारत स्वाधीन भएपछि र कम्युनिष्ट पार्टीको प्रतिबन्ध हटेपछि बंगाल प्रान्तमा कम्युनिष्ट पार्टीको बंगाली मुखपत्र 'स्वाधिनता' थियो। त्यसको पनि उनी सहसम्पादक थिए। 'स्वाधिनता' पछि हिन्दीमा पनि निस्क्यो। 

सन् १९५० तिर नृपेन काङ्ग्रेस श्रमिक पार्टी र पश्चिम बंगालको एक स्तरीय अङ्ग्रेजी दैनिक 'हिन्दुस्तान स्टान्डर्ड' का सहसम्पादक थिए। पश्चिम बंगालको कम्युनिष्ट पार्टीले नृपेनलाई कलकत्तामै सीमित राख्नुभन्दा भारतकै उत्तर–पूर्व त्रिपुरामा पार्टी निर्माण गर्न पठाउने योजना बनायो। 

सन् १९५० मा पार्टीले नृपेनलाई त्रिपुराको सङ्गठनकर्ताको रुपमा पठायो। नृपेन चक्रवर्तीसहित ४ जनाको टोलीले कलकत्ताबाट गई भूमिगत कम्युनिष्ट पार्टीको सिद्धान्तबाट जनतालाई सचेत पार्न सार्‍है उत्साहपूर्वक राजनैतिक कक्षा सञ्चालनहरू गरे। उनी त्यहाँ अन्य कार्यकर्ताले जस्तै स्थानीय भाषा सिक्न   वन्य जातिका जनतासँग एकाकार भए। 

सन् १९४० देखि त्रिपुरामा कम्युनिष्ट पार्टी अस्तित्वमा थियो र त्यहाँ गण मुक्ति परिषद्ले पूँजीपति वर्ग र साम्राज्यवादी तत्त्वहरूको विरोधमा सशस्त्र सङ्घर्ष गर्दै  थियो। 'दमनकारीहरू' सँग एक्लै नलडी मिलेर लड्न गणमुक्ति परिषद् कम्युनिष्ट पार्टीमा सामेल भयो। 

कम्युनिष्ट पार्टीमाथि सन् १९४९ मा प्रतिबन्ध लाग्यो र ३ वर्षपछि प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूबाट प्रतिबन्ध हटाइयो। पहिलो महानिर्वाचनमा भारतीय कङ्ग्रेसको भन्दा राम्रो मत कम्युनिष्टले प्राप्त गर्‍यो र राज्यसभामा कम्युनिष्ट प्रतिनिधि पुग्यो। 

सन् १९५७ मा उनी त्रिपुरा क्षेत्रीय परिषद्मा चुनिए र सन् १९६२ मा त्यसको प्रतिपक्षको नेता भए। त्यसबेला उनी एक जिम्मेवार ५२ वर्र्षका प्रौढ थिए। 

सन् १९६२ मा भारत–चीन सीमा सङ्घर्ष भयो। त्यसबारे भारतीय कम्युनिष्ट पार्टीमा नेहरू सरकारको समर्थन गर्ने दक्षिणपन्थी भए र त्यसको विरोध गर्नेहरू वामपन्थी भए। सन् १९६४ मा कम्युनिष्ट पार्टी टुक्रियो र बंगाल, केरला, आन्ध, त्रिपुराजस्ता प्रान्तहरूमा वामपन्थीहरू बलिया थिए। यसकारण भारतीय कम्युनिष्ट पार्टी (मार्क्सवादी) को नामले नयाँ पार्टी स्थापना भयो। नृपेन चक्रवर्ती त्यसैमा सामेल थिए। 

सन् १९७७ मा उनी दुईपटक त्रिपुरा राज्य सरकारको मन्त्री भए। पहिलोपटक वामपन्थी र प्रजातान्त्रिक काङ्ग्रेसको संयुक्त सरकार र दोस्रो पटक वामपन्थी र जनता पार्टीको संयुक्त सरकार बनेको थियो। त्यसबेला संयुक्त सरकारहरूले पूरा अवधिसम्म काम गर्न सकेनन्।  

त्रिपुरा मार्क्सवादी पार्टीको मुखपत्रकै रुपमा एक  दैनिक 'देशेर कथा' प्रकाशित हुँदै थियो र नृपेनले 'अरुप राय' को उपनामबाट एक स्तम्भ लेख्ने गर्थे।  

३१ डिसेम्बर १९७७ मा वाममोर्चाले त्रिपुरा निर्वाचनमा सफलता प्राप्त गर्‍यो। नृपेन त्रिपुराको मुख्यमन्त्री भए। वाममोर्चाको सरकार १० वर्ष अर्थात सन् १९८८ सम्म कायम रह्यो। जुलाई १९८४ मा नृपेन पार्टीको राजनीतिक समितिका सदस्य भए।  

(अजय विश्वास पार्टीको एक प्रभावशाली व्यक्ति थिए। उनी सरकार र सङ्गठनमा दोहोरो पदभारको आलोचक थिए। सन् १९८५ मा उनी राज्य समितिबाट हटाइए।) 

सन् १९७८ को राज्य विधानसभाको निर्वाचनमा भाकपा (मा) ले विजय प्राप्त गर्‍यो, पार्टीमा मुख्यमन्त्री हुने उम्मेदवार नृपेन र जातीय नेता दशरथ देव थिए। ३५ जनाको राज्यको पार्टी समितिमा १२ जना जातीय प्रतिनिधि थिए र ९ जनाको सचिव मण्डलमा ३ जना जातीय प्रतिनिधि थिए। पार्टीको राजनैतिक समितिमा प्रमोद दास गुप्ता भएको हुँदा उनी नृपेनको पक्षमा थिए र नृपेन मुख्यमन्त्री भए।  

त्रिपुरा राष्ट्रिय स्वयं सेवक विद्रोहीको २०० जना गुरिल्लाहरूको बन्दोबस्त गर्न १३ वटा बटालियन विद्रोह–विरोधी शक्ति प्रयोग गर्नुपर्‍यो। दशरथ देव मुख्यमन्त्री भएको भए बढी सजिलो हुन्थ्यो भन्ने अनुमान गरिएको थियो। नृपेन राजनैतिक समाधानमा जोड दिन्थे। 

उनको निरन्तरता र दृढताकै कारण ८० वर्षको उमेरमा पनि त्रिपुरा राष्ट्रिय स्वयं सेवक शक्तिको बिजोय र्‍हाङख्वालसँग टक्कर लिन सक्ने पार्टीले अरु देखेन। र्‍हाङख्वाल पुनः गुरिल्ला जीवनमा जानु एक समस्या थियो। भारतको उत्तर–पूर्वका अन्य राज्यहरूका शासकहरू सशस्त्र समूहहरूसँग सैनिक समाधान गर्न खोजेजस्तै त्रिपुरामा उपमुख्यमन्त्री दशरथ देव आफै वन्य जातिका भए पनि टीएनभी का नेता र्‍हाङख्वाललाई नै भाकपा (मा) ल्याउन चाहन्थे। यसकारण नृपेनको कार्यशैली 'तानाशाही' ढङ्गको सम्झन्थे।  

त्रिपुरा काङ्ग्रेस र त्रिपुरा उपजाति युवा समितिका एक चुनौती थियो। टीएनभी नेता बिजोय र्‍हाङख्वालसँग पनि सन् १९८२ मा वार्ता चलाएको थियो। अखिल त्रिपुरा जनमुक्ति सङ्गठनसँग पनि कम्युनिष्ट पार्टीले समाधान चाहन्थ्यो। त्यसका नेता विनन्दा जमातिया थिए। तर दशरथ देव तिनीहरूसँग भिडन्त चाहन्थे।  

संसद सदस्य अजय विश्वास नृपेनका आलोचक थिए र उनी संसदबाट २ वर्ष निलम्बित भए तथा २ वर्षपछि मात्र पुनःस्थापित भए।  

सन् १९८० को उपविद्रोहमा १,००० जना मानिस मरे तर नृपेनले पार्टीलाई फेरि सत्तामा पुर्‍याएका थिए। यस अर्थमा उनी त्यहाँका लौहपुरुष थिए।  

लामो समयको अनुभव र योगदानको कारण नृपेन अस्वीकार गर्नै नसक्ने व्यक्तित्त्व थिए। तर उनी कहिले मस्तिष्कमा रगत जम्ने कहिले मृगौलाको समस्याले अस्वस्थ हुन्थे। फेरि आँखाको समस्याले पनि सतायो। यसकारण सन् १९८६ मा उनी आँखाको उपचार वा चिरफारको निम्ति सोभियत सङ्घ गए। यो नै उनको पहिलो विदेश यात्रा थियो।  

सन् १९८८ को नयाँ निर्वाचनमा वाममोर्चा पराजित भयो र सन् १९९३ सम्म उनी त्रिपुरा विधानसभाको प्रतिपक्ष नेताको रुपमा क्रियाशील रहे।  

सन् १९९३ को निर्वाचनमा फेरि वाममोर्चा विजयी भयो। उनी राज्य योजना आयोगका अध्यक्ष भए। उनी त्यसबेला ८८ वर्षका ज्येष्ठ नेता भए।  

सन् १९५५ मा उनी पार्टीको कारबाहीमा परे तथा सन् १९९८ सम्म विधानसभाको सदस्य रहिरहे।  

डिसेम्बर २००४ मा उनी गम्भीर बिरामी भई कलकत्ताको अस्पताल (एसएसआईएम) मा भर्ना गरिए। २५ डिसेम्बर २००४ मा उनलाई पार्टीले पुनःराजनैतिक समितिको सदस्यमा राख्यो। सोही दिन नृपेन चक्रवर्ती मुटुको व्यथाबाट बिते।  

नृपेनको व्यक्तित्त्व 

नृपेनको व्यक्तित्त्वको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो – बढ्दो उमेर भए पनि एक युवा उत्साहले बरोबर गाउँ र बस्तीमा गई जनतासँग भेटघाट गर्ने अभ्यास्त थिए। आडम्बरहीन, सरल, अनुशासित र मितव्ययी चरित्र तथा मुख्यमन्त्री भए पनि त्रिपुराको अगरतालामा २ जना साथीसँग एउटा साधारण घरमा बसी प्रभावको दुरुपयोगबाट टाढा रहनु नै उनको व्यक्तित्त्वको हो। ३५ वर्षसम्म एक कार्यकर्ताको रुपमा निरन्तर स्थानीय जनतासँग एकाकार हुनु नै उनको विशेषता थियो।  

उनको इमानदारी र गौरवलाई उनका आलोचकहरूले गौण बनाउन सकेनन्।